52-033/2024

A L M A N N A – O G M E N T A M Á L A R Á Ð I Ð
M I N I S T R Y O F S O C I A L A F F A I R S A N D C U L T U R E
Eirargarður 2 • FO-100 Tórshavn
 (+298) 30 40 00 •  ammr@ammr.fo • www.ammr.fo
Løgtingið 02. oktober 2024
Tinghúsvegur 1-3 Postboks 208 J.nr: 24/21804
110 Tórshavn Tygara skriv:
Svar upp á skrivligan fyrispurning nr. 52-033/2024 eftir tingskipanini § 52 a til Sirið
Stenberg, landsstýriskvinnu í almanna- og mentamálum, frá Kristionnu W. Poulsen,
løgtingskvinnu um eldraøkið – eftirmeting og markamót
Fyrispurningurin er soljóðandi:
1. Hvørji tilmæli av eftirmetingini um eldraøkið frá 2021 eru framd í verki, og hvør er
tíðarætlanin fyri at fremja restina av tilmælunum í verki?
2. Hvat ætlar landsstýriskvinnan at gera fyri at taka burtur markamótini millum
kommunurnar og Almannaverkið?
3. Fer landsstýriskvinnan at taka stig til, at ábyrgdin av fólki eldri enn 67 ár við serligum
tørvi, eitt nú við sálarsjúkum, verður savnað hjá landinum?
4. Fer landsstýriskvinnan at taka stig til, at alt demensøkið, eisini demensrakt yngri enn
67 ár, kemur undir kommunala ábyrgd?
Svar:
Til nr. 1
Eftirmetingin av eldraøkinum varð gjørd í 2021. Tað vóru 14 tilmæli um lóggávu, fígging og
ymist, sum ikki er fevnt av lóggávu, men krevur politiska støðutakan. Av teimum 14
tilmælunum frá eftirmetingini av eldraøkinum í 2021 eru hesi tilmæli framd í verki:
• Tilmælið um at dagføra brúkaragjøldini. Kunngerðin um heimatænastu og gjald fyri
heimatænastu, eldrarøkt o.a. broytt soleiðis at kommunurnar kunnu krevja eitt hægri
gjald fyri eldrabústað, vistarhald og tænastur, umframt umlætting og heimahjálp.
• Tilmælið um at dagføra kommunala skuldarmarkið. Skuldarmarkið hjá kommunum er
broytt soleiðis, at hædd verður tikin fyri flytingum, sum kommunurnar fáa fyri
eldraøkið. Kommununum fáa ikki fleiri pengar av hesum, men fáa eitt størri rásarúm
til at gera neyðugu íløgur.
Viðvíkjandi tilmæli nr. 7 um eftirlit, hevur Løgtingsins umboðsmaður víst á, at einki eftirlit er
sambært lógini um heimatænastu, eldrarøkt v.m. og at hetta eigur at fáast í lag. Tað hevur
verið eitt ávíst samskifti millum Almanna- og mentamálaráðið og Kommunufelagið um hvat
eitt slíkt eftirlit skal fevna um, og hvussu tað kann skipast. Hetta arbeiði er tó ikki komið á
mál enn.

-- 1 of 2 --

A L M A N N A - O G M E N T A M Á L A R Á Ð I Ð
Síða 2 av 2
Ætlanin er at arbeiða víðari við eftirmetingini og fáa sett tilmælini í verk, og tað verður gjørt í
tøttum samstarvi við kommunurnar og stjórnarráðini, sum vóru partur av eftirmetingini av
eldraøkinum.
Til nr. 2
Tað eru markamót ímillum kommunurnar og Almannaverkið, og vísir tað seg, at tað eru
støður, har borgarar kunnu detta niður í millum geirarnar. Tá ið eldraøkið varð lagt út til
kommunurnar at umsita, avgjørdi Trivnaðarnevndin í Løgtinginum, at ein nevnd skuldi setast
til at taka avgerðir, tá ið slíkar støður uppstanda. Markamótsnevndin hevur tikið støðu til fleiri
mál, har kommunurnar og Almannaverkið ikki hava verið samd um, hvør eigur ábyrgdina.
Tað er mín fatan, at Markamótsnevndin virkar væl, og at allir partar virða avgerðirnar, sum
Markamótsnevndin tekur. Tað er óheppið, at tað eru markamót í millum teir ymsu geirarnar,
men tað kann vera trupult at sleppa av við hesi markamót tá vit hava fleiri geirar, sum veita
ymsar tænastur, sum liggja tætt at hvørji aðrari.
Til nr. 3 og 4
Føroyar eru eitt lítið land, og tað er óheppið, at summar tænastur liggja í tveimum støðum.
Tað er eitt rák, at vit sum samfelag eru farin at stýra eftir diagnosum, og ikki eftir tørvinum
hjá tí einstaka menniskjanum, og hetta hevur óhepnar avleiðingar. Tað má verða soleiðis, at
tað er tørvinum hjá borgaranum, sum vit taka útgangsstøði í. Hevur ein borgari tørv á at
sleppa at búgva á einum røktarheimi og ynskir tað, eigur hann at verða visiteraður í mun til
tann tørv, hann hevur. Eitt nú er sálarsjúka ikki neyðturviliga nakað, sum varir alt lívið, og tað
er trupult at skera øll yvir ein kamb.
Tá tað kemur til demensøkið, er tað skipað soleiðis í dag, at tey, undir fólkapensjónsaldur, fáa
dagtilboð frá Almannaverkinum, meðan tey, yvir fólkapensjónsaldur, fáa tænastur frá
kommununum. Tað hevði sjálvandi verið betur um at tænastan lá hjá annaðhvørt landinum
ella kommununum.
Eg ætli mær at taka hesar spurningar upp við kommunurnar skjótast gjørligt, so greiða kann
fáast á hesum.
Almanna- og mentamálaráðið, 2. oktober 2024
Sirið Stenberg,
landsstýriskvinna

-- 2 of 2 --

Skrivligur fyrispurningur
eftir § 52a í Tingskipanini
Spyrjari: Kristianna Winther Poulsen, løgtingskvinna
Svarari: Sirið Stenberg, landsstýriskvinna í almanna- og mentamálum
Evni: Eldraøkið – eftirmeting og markamót
Spurningar:
1. Hvørji tilmæli av eftirmetingini um eldraøkið frá 2021 eru framd í verki, og
hvør er tíðarætlanin fyri at fremja restina av tilmælunum í verki?
2. Hvat ætlar landsstýriskvinnan at gera fyri at taka burtur markamótini millum
kommunurnar og Almannaverkið?
3. Fer landsstýriskvinnan at taka stig til, at ábyrgdin av fólki eldri enn 67 ár við
serligum tørvi, eitt nú við sálarsjúkum, verður savnað hjá landinum?
4. Fer landsstýriskvinnan at taka stig til, at alt demensøkið, eisini demensrakt
yngri enn 67 ár, kemur undir kommunala ábyrgd?
Viðmerkingar:
Eldraøkið varð lagt frá landinum út til kommunurnar at umsita í 2015.
Høvuðsendamálini við at leggja økið út til kommunurnar vóru at minka um frástøðuna
millum myndugleikan og borgaran og fáa eitt greiðari ábyrgdarbýti.
Í sambandi við útleggingina varð ásett, at útleggingin skuldi endurskoðast eftir 5 ár. Í
desember 2021 kom hendan eftirmetingin, sum fevnir um 15 tilmæli. Spurningurin er
so, hvussu tað gongur at seta hesi tilmæli í verk.
Kommunurnar meta sum heild, at galdandi lóg um heimatænastu og eldrarøkt er
nøktandi. Markamótini millum Almannaverkið og eldrarøktina eru sambært
kommununum størstu trupulleikarnir við lógini.
Almannaverkið hevur ynski um, at øll higartil óavklárað viðurskifti verða neyvari
regulerað í lóggávuni, og at ivi ikki stendst av, hvørt tað er landið ella kommunurnar,
ið eiga ávísu uppgávuna, bæði viðvíkjandi sjálvari tænastuni og viðvíkjandi
gjaldsskylduni.
At kunna veita góðar tænastur til okkara eldru er altavgerandi fyri teirra tilveru.
Eldraøkið er harumframt fakliga krevjandi og kostnaðarmikið. Politiska skipanin má
syrgja fyri, at formligu karmarnir eru góðir, til frama fyri trivnaðin hjá teimum

-- 1 of 2 --

menniskjum, hvørs lívsgóðska er treytað av einum vælvirkandi eldraøki, og fyri at fáa
væl skikkað starvsfólk at trívast á eldraøkinum.
Tí verður hesin fyrispurningur settur landsstýriskvinnuni við ábyrgd av eldraøkinum.
Á Løgtingi, 20. september 2024
Kristianna Winther Poulsen

-- 2 of 2 --